Παρασκευή, 4 Σεπτεμβρίου 2015

Σχολική και δημόσια Ιστορία

Ομιλία εκφωνηθείσα στις 03.09.15 στα πλαίσια της επιμορφωτικής ημερίδας του ΣΣ της Ε΄ ΕΚΠΕ Κοζάνης, με τίτλο "Διαθεματικές προσεγγίσεις της σχολικής Ιστορίας"
   Σκοπός του άρθρου είναι να προβάλλει και να κριτικάρει –θετικά ή αρ­νητικά- πτυχές της Σχολικής και Δημόσιας Ιστορίας και να τις συσχετίσει με την ακα­δημαϊκή αντίστοιχη. Αδυνατώντας -ελλείψει μακρόχρονης επαφής με την τάξη- να προσεγγίσω απόλυτα κάποια πράγματα, ίσως καταφύγω και στην παρουσίαση στοι­χείων που εμπεριέχουν κίνδυνο απλούστευσης και σχηματοποίησης· γι’ αυτό αιτού­μαι εκ των προτέρων την επιείκειά σας. Η ανάλυση γίνεται απ’ τη σκοπιά του δρώντος Ιστορικού κι όχι απ’ αυτή του θεωρητικού της Ιστορίας ή του εκπαιδευτικού. Το σχέ­διο της ομιλίας έχει μία παραγωγική διάσταση: ξεκινώντας από το γενικό, στην προ­κειμένη περίπτωση την Επιστήμη της Ιστορίας, εστιάζει στις αφηγήσεις της δημόσιας και εκπαιδευτικής σφαίρας.

   Ας εισέλθουμε όμως στον δαίδαλο της Ιστορίας. Καταρχάς, τί είναι η Ιστορία; Καθείς την αντιλαμβάνεται διαφορετικά. Για τον μαθητή λ.χ. δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα βαρετό, ανούσιο, κουραστικό και αδιάφορο μάθημα. Για τους διδάσκοντες, εξαρτάται τις σπουδές τους και τις συμπάθειές τους, χωρίς βέβαια να αναφέρομαι σε ξενόγλωσσους καθη­γητές που καλούνται να το διδάξουν, ενίοτε και να συγγράψουν. Φυσικά καθείς μπο­ρεί να εκφέρει γνώμη και είναι και πρόσφορο και ποθητό. Διαφέρουν όμως τα κίνη­τρα και το αισθητήριο θεραπόντων της ευγενούς Ιστορίας από τα αντίστοιχα δεσμω­τών της τρέχουσας ορθότητος. Το’ χε πει κι ο Πλάτων εξάλλου, κάπως πιο εύσχημα από μένα: Γνώμην δύνανται να έχουν άπαντες, γνώσιν δια να έχουν γνώμιν, έχουν; Το τι είναι η Ιστορία για τους Ιστορικούς, εδώ περιπλέκονται κάπως τα πράγματα. Για άλλους επάγγελμα, για άλλους επιστήμη. Οι τελευταίοι χωρίζονται σε αρκετές ιδεο­λογικές καζάρμες, που η απαρίθμησή τους, περισσότερο θα περιέπλεκε παρά θα δια­σκέδαζε τις απορίες. Και δεν είναι κι αυτό το θέμα. Τι είναι τελικά η Ιστο­ρία και ποιος την ορίζει; Μα φυσικά όσοι έχουν την γνώσιν. Και ποιοι την έχουν; Αυτοί που την έχουν δοκιμάσει ή καλύτερα σπουδάσει. Για μας λοιπόν τους Ιστορικούς η Ιστορία είναι η επεξερ­γασμένη γνώση των ιχνών του παρελθόντος, φορές και του πα­ρόντος και του μέλλο­ντος, τα οποία πραγματευόμενα έλλογα μοιάζουν πιο ευπρό­σιτα.

   Το παρελθόν -δηλ. ο κύριος χώρος ενασχόλησης των Ιστορικών- περιλαμβάνει όσα αντιλαμβάνεται ο Ιστορικός. Στην ουσία αποτελείται αυτό από τα πάντα, είμαστε ό­μως υποχρεωμένοι να επιλέξουμε, αφού είναι αδύνατο να τα αναπαραστήσουμε όλα σε ένα κείμενο. Το τι θα επιλέξουμε εξαρτάται από το χρόνο, το χώρο και τις προσ­λαμβάνουσες παραστάσεις μας. Η επιλογή βέβαια δεν εξαρτάται μόνο από αντικει­μενικά, αλλά και υποκειμενικά κριτήρια και ο υποκειμενισμός χωρίζεται στον έντιμο και τον συσστρατευμένο. Το πώς μετασχη­ματίζει ο Ιστορικός το παρελθόν σε Ιστορία, εξαρτάται απόλυτα λοιπόν, από την πα­ροντική κατάσταση. Στη θεματική της Ιστορίας σήμερα (ακαδημαϊκής και σχολικής), συμπεριλαμβάνονται η μελέτη του περιβάλλοντος, η αειφορία, η διαπολιτισμικό­τητα, η εικόνα του άλλου, η συλλογικότητες και ο αντιρατσισμός. Όλα αυτά όμως ακούγονται κάπως αόριστα και δύσκολα συνταιριάζονται με τη ζώσα Ιστορία.

   Ο όρος Σχολική Ιστορία δε χρειάζεται ιδιαίτερη αποσαφήνιση, αφού αποτελεί παράρ­τημα της Δημόσιας. Η Δημόσια λοιπόν Ιστορία παράγεται και αναπτύσσεται σ’ ένα ευρύ κοινό σε αντίθεση με την ακαδημαϊκή αντίστοιχη που δύσκολα εκτείνεται έξωθεν των ακαδημα­ϊκών αιθουσών. Η πρώτη είναι σαφώς σημαντικότερη της δεύτερης, ε­φόσον ασχολείται με θέματα του οικείου περιβάλλοντός μας. Απευθύνεται σε διά­φορες ο­μάδες και χρησιμοποιεί ως μέσο μετάδοσής της την τηλεόραση, τον τύπο και κυρίως το διαδίκτυο, από όπου οι ακαδημαϊκοί Ιστορικοί απουσιάζουν αδιάλλακτα. Οι δάσκαλοι, κάνουν κι αυτοί δημόσια Ιστορία. Όχι ως δημιουργοί, αλλά ως διακινη­τές της γνώσης. Στα περισσότερα βέβαια ελληνικά ακαδημαϊκά ιδρύματα δεν πρό­κει­ται κανείς να μάθει πώς να κάνει προφορική Ιστορία ή πώς να εξετάσει τεκμήρια που βρίσκονται γύρω του ή και πώς να σερβίρει τη γνώση. Ο λόγος; Πολλοί ακαδημαϊκοί Ιστο­ρικοί δεν χρησιμοποιούν τέτοιες πηγές, αφού ελλείψει επαφής αδυνατούν να τις ερ­μηνεύσουν. Η Ιστορία χρησιμοποιείται από κυβερνήσεις, προκειμένου να κατα­σκευ­άσουν την ιστορική αλήθεια, ώστε να νομιμοποιήσουν τη δράση τους, διοχετεύ­οντάς την μέσω των σχολικών εγχειριδίων. Αυτή η σχολική χρήση της αποτελεί τομέα της Δημόσιας και σχετίζεται άμεσα με την πολιτική. Σε αυτό συμμετέχουν και ακαδημαϊκοί (Ιστορικοί και μη), που κάνουν έτσι Δημόσια Ιστορία. Αυτό όμως α­ποτε­λεί μόνο έναν απ’ τους τομείς της, o οποίoς είναι πολύ πλατύ­τερος.

   Όσον αφορά τώρα στο διαδίκτυο (που προαναφέρθηκε), ποιος παράγει ιστορική α­φή­γηση σ’ αυτό, γιατί και με ποιον τρόπο; Προσωπικά, αδυνατώ να βρω απάντηση. Για το μόνο που είμαι σίγουρος είναι πως η πανεπιστημιακή κοινότητα λείπει. Κακώς ό­μως, αφού είναι η μόνη που μπορεί να νοηματοδοτήσει το παρελθόν και να βοηθή­σει τους ανθρώπους να σκέφτονται διαφορετικά ή απλά να σκέφτονται. Με φαντα­σία όμως, όπως και ένας λογοτέχνης, ώστε αυτοί να βρίσκουν αυτό που ολοκληρώνει ένα φαινόμενο. Εξάλλου, τα πιο σοβαρά θέματα στη ζωή μας, δεν αντιμετωπίζονται κα­λύτερα με τη φαντασία παρά με την τυπολατρία; Η Δημόσια Ιστορία αποτελεί έναν αρκετά έσχατο όρο. Το επίθετο του όρου, περισσό­τερο αποκλείει παρά συγκεκριμε­νοποιεί, αφού στη σφαίρα της δεν ανήκει η ακαδη­μαϊκή αντίστοιχη. Παρόλα αυτά καταφέρνει να επηρεάσει ή να θορυβήσει, περισσό­τερο από κάθε άλλη μορφή Ιστο­ρίας, ίσως αφού παράγεται από, σε και μαζί με το ίδιο κοινωνικό σύνολο. Καλύπτει πολλά πεδία και διαθέτει πάμπολλους διακινητές. Ένας είναι και η τυπική εκπαί­δευση. Ουσιαστικά, την Δημόσια αποτελούν όλα όσα έχουν να αφηγηθούν κάτι για το παρελθόν και τα συλλογικά βιώματα και αφο­ρούν σε ζητήματα εθνικά, πολιτικά, τοπικά, οικογενειακά, κ.ά.

   Το βασικό πρόβλημα αποτελεί η σύμπλευσή της με την πολιτική ορθοφροσύνη. Αν και φορές λειτουργεί αναθεωρητικά, καταλήγει ως στρογγυλεμένη ή προκρούστεια Ιστορία. Το παρελθόν, αν και πεπερασμένο, είναι άκρως ευμετάβλητο, κάποτε και μεταμορφώσιμο. Μένει επ’ άπειρον ατελώς κατεργασμένο, δεικνύοντας έτσι την α­δήριτη ανάγκη συνεχούς επαναπροσέγγισής του με νέες έρευνες, ερωτήματα και ερ­μηνείες, που σχετίζονται απόλυτα με το βιωμένο παρόν. Κατά καιρούς όμως, αυτή η αναπλαισίωση, οδηγεί σε έωλα συμπεράσματα, που ξεγλιστρούν κι εκλύονται και μέσω της εκπαίδευσης. Κι όταν μάλιστα εγγίζει τα όρια της προπαγάνδας, γίνεται ε­πίφοβη -ειδικά όταν απευθύνεται σε μαθητές-, με στόχο την αλλαγή της εντύπωσής τους για γεγονότα του παρελθόντος, κάτω από το χαριτωμένο σλόγκαν της πολυπο­λιτισμικότητος κι άλλων εξ Εσπερίας διακομισμένων όρων. Η Ιστορία σήμερα παίζει το ρόλο της αγωγής του πολίτη κι όχι της δημιουργίας του ανθρώπου που είναι και ο υπέρτατος σκοπός της Επιστήμης. Αξιολογεί παρά εξηγεί, ενώ κάπου κάπου παραχα­ράσσει προτιμώντας τις στρογγυλές διατυπώσεις, από τα ευκρινή συναγόμενα.

   Πρωτεύον σκοπούμενο του κειμένου δεν είναι να δώσει απαντήσεις -δύσκολο να γίνει σε μερικές αράδες αυτό- αλλά να εγείρει ερωτήματα και να δώσει ερεθίσματα για λογικούς συνειρμούς και στοχασμούς, περισσότερα απ’ όσα πιθανόν ήδη τριβε­λίζουν τον λογισμό σας.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου